KATTALAR NUTQI LINGVISTIK VA PSIXOLOGIK TADQIQOT OB’YEKTI SIFATIDA
Annotatsiya
Ushbu maqolada katta yoshdagilar nutq faoliyatini murakkab lingvo-psixologik fenomen sifatida o‘rganishga fanlararo yondashuv ko‘rib chiqiladi. Diqqat markazida shakllangan shaxs nutqining amal qilish xususiyatlarini tahlil qilishda tadqiqot paradigmalarini sintez qilish muammosi turadi. Tadqiqotning lingvistik va psixologik vektorlari tizimli ravishda qiyosiy tahlil qilinadi: agar lingvistik yondashuv nutq «mahsuloti»ni (struktur-sintaktik xususiyatlar, funktsional-stilistik ko‘rinishlar va til me’yorlari) o‘rganishga qaratilgan bo‘lsa, psixologik vektor nutq yaratilishi va qabul qilinishi «jarayoni»ni (kognitiv rejalashtirish, motivlar, operativ xotiraning ta’siri va emotsional-irodaviy o‘z-o‘zini boshqarish) yoritishga yo‘naltirilgan. Ishda psixolingvistika, diskurs nazariyasi va antropotsentrik paradigma doirasida ushbu ilmiy yo‘nalishlarning tutashish nuqtalari aniqlanadi. Nutq faoliyatining fundamental kontseptsiyalarini zamonaviy lingvistik modellar bilan qiyoslash asosida katta yoshdagi inson nutqining to‘liq shakllangan, ammo shu bilan birga yuqori darajada moslashuvchan va dinamik tizim sifatidagi xususiyati asoslab beriladi. Bolalar nutqi ontogenezi jarayonlaridan farqli o‘laroq (bunda pauzalar va nutqdagi uzilishlar til vositalarining yetishmasligi bilan bog‘liq), kattalarda bunday hodisalar funktsional-strategik xususiyatga ega ekanligi ko‘rsatib berilgan. Ular kognitiv nazorat, aniq leksemani izlash va keskin ijtimoiy muloqot sharoitida pragmatik moslashuv vositasi sifatida namoyon bo‘ladi. Ishning nazariy-metodologik bazasini lingvistika va psixologiyaning tadqiqot apparatini birlashtirishga imkon bergan tizimli-faoliyatli, qiyosiy-solishtirma va integrativ yondashuvlar tashkil etdi. Shaxsning ijtimoiy, kognitiv va emotsional tajribasini aks ettiruvchi katta yoshdagi kommunikantning nutq xulq-atvori haqidagi ilmiy tasavvurlarni kengaytiruvchi xulosalar shakllantirildi va ulardan amaliy psixolingvistik hamda lingvodidaktik tadqiqotlarda foydalanish mumkin.Kalit so'zlar
kattalar nutqi, nutq faoliyat, psixolingvistika, lingvistik yondashuv, psixologik yondashuv, nutq xulq-atvori, kognitiv nazorat, hezitatsiya pauzalari
Foydalanilgan adabiyotlar
- Ахутина Т. В. Порождение речи: Нейролингвистический анализ синтаксиса. — М.: Изд-во МГУ, 1989. — 215 с.
- Выготский Л. С. Мышление и речь. — 5-е изд., испр. — М.: Лабиринт, 1999. — 352 с.
- Жинкин, Н. И. Язык — речь — творчество : избранные труды / Н. И. Жинкин ; [сост. и авт. предисл. С. И. Гиндин]. – Москва : Лабиринт, 1998. – 364 с.
- Зимняя И. А. Лингвопсихология речевой деятельности. — М.: Московский психолого-социальный институт; Воронеж: НПО «МОДЭК», 2001. — 432 с.
- Кубрякова Е. С. Номинативный аспект речевой деятельности. — М.: Наука, 1986. — 156 с.
- Леонтьев А. А. Психолингвистические единицы и порождение речевого высказывания. — М.: Наука, 1969. — 307 с.
- Лурия А. Р. Высшие корковые функции человека и их нарушения при локальных поражениях мозга. — 3-е изд. — М.: Академический проект, 2000. — 512 с.
- Махамедова М. Ш. Теория языковой личности в современных лингвистических исследованиях.а // Samarali ta’lim va barqaror innovatsiyalar jurnali. — 2023. — T. 1, № 3. — S. 174–183. — URL: https://innovativepublication.uz/index.php/jelsi/article/view/3763.
- Сахарный Л. В. Введение в психолингвистику: Учебное пособие. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1989. — 184 с.
- Соссюр, Ф. де. Курс общей лингвистики / Ф. де Соссюр ; пер. с фр. А. М. Сухотина. — Москва : Академический проект, 2020. — 256 с.
- Sultonova Sh.M. Аxborot beqarorligi sharoitida hozirgi kun lisoniy shaxsining emosional-psixologik zaifligi: lingvoekologik tahlil. / Lingvotek: So‘z va Sun’iy Intellekt. — 2026. — 297-301 b. URL: https://admission.adchti.uz.
- Хамракулова Ш.А. Концепт «языковая личность» как междисциплинарная категория в современной научной парадигме. // QAZAQTANÝ. — 2026. — № 2 (30). — С. 133–141. — ISSN 2708-0897. — URL: https://qazaqtany.auezov.edu.kz/
- Хамракулова Ш. А. Языковая личность как объект комплексного анализа в системе гуманитарных наук // Alfraganus xalqaro ilmiy jurnali. — 2026. — № 2 (17). — С. 76–82. — ISSN 2992-8974. — URL: https://journals.afu.uz/index.php/AFUISN
Yuklab olishlar
Yuklab olish ma’lumotlari hali mavjud emas.