MARKAZIY OSIYONING SUV XAVFSIZLIGI VA SIBIR DARYOLARI OQIMINING BIR QISMINI BURISH BO‘YICHA MUNOZARA: EKOLOGIK VA IQTISODIY JIHATLAR
Annotatsiya
Maqolada Markaziy Osiyoda suv resurslari tanqisligi kuchayib borayotgan sharoitda suv xavfsizligi muammosi hamda Sibir daryolari oqimining bir qismini boshqa havzalarga burish imkoniyati haqidagi yangilanayotgan munozara ko‘rib chiqiladi. Ushbu g‘oyaning tarixiy ildizlari, zamonaviy ekspert muhokamalari va asosiy dalillar tahlil qilinadi. Ayniqsa, Arktika havzasiga quyiladigan daryo oqimining kamayishi va G‘arbiy Sibir ekotizimlarining o‘zgarishi bilan bog‘liq ekologik xavflarga e’tibor qaratiladi. Mo‘tadil hajmdagi burilish (yiliga 5–10 km³) global iqlim va okeanografik jarayonlarga cheklangan ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi, biroq mahalliy ekotizim oqibatlari batafsil modellashtirishni talab qilishi ko‘rsatiladi. Shuningdek, suvni tashishning zamonaviy texnologik imkoniyatlari, sovet davri loyihalariga nisbatan energetik va ekspluatatsion xarajatlarni kamaytirish ehtimoli hamda ekologik xarajatlarni kompleks hisobga olish zarurati yoritiladi.
Kalit so'zlar
suv xavfsizligi, Markaziy Osiyo, Sibir daryolari, havzalararo oqimni burish, ekologik xavflar, Arktika, G‘arbiy Sibir, iqlim o‘zgarishi, suv resurslari iqtisodiyoti
Adabiyotlar ro'yxati
- World Bank. Central Asia Water and Energy Program. Washington, DC, 2020.
- UNECE. Water Security and Climate Change in Central Asia. Geneva, 2021.
- FAO. Water Stress and Agriculture in Central Asia. Rome, 2019.
- Демченко Н.А. Проекты перераспределения водных ресурсов России. — СПб., 1898.
- Лосев К.С., Данилов-Данильян В.И. Водные ресурсы и устойчивое развитие. — М.: Наука, 2007.
- Российская академия наук. Материалы экспертных обсуждений по водным ресурсам. — М., 2024.
- Gleick P.H. Water Resources and Climate Change. — Nature Climate Change, 2018. DOI: https://doi.org/10.1093/obo/9780199363445-0119
- Репина И.А. Экологические риски межбассейновых перебросок воды // Интервью КазТАГ, 2025.
- Государственный водный кадастр РФ. Речные ресурсы России. — М., 2022.
- Shiklomanov I.A. Freshwater Flux to the Arctic Ocean. — Arctic Science, 2016.
- Aagaard K., Carmack E.C. The Arctic Ocean and Climate System. — Science, 1989.
- Peterson B.J. et al. Increasing River Discharge to the Arctic Ocean. — Science, 2002. DOI: https://doi.org/10.1126/science.1077445
- IPCC. Sixth Assessment Report (AR6). — Geneva, 2021.
- Минэнерго РФ. Топливно-энергетический баланс России. — М., 2023.
- Трофимов С.А. Экологические последствия нефтедобычи в ХМАО. — Экология, 2019.
- WWF России. Состояние экосистем Западной Сибири. — М., 2020.
- AMAP. Black Carbon and Arctic Climate. — Oslo, 2021.
- ФГБУ «ЗапсибНИИ». Отчёт о состоянии пойменных экосистем Оби. — Тюмень, 2022.
- International Energy Agency. Energy Efficiency in Water Infrastructure. — Paris, 2022.
- World Bank. The Economic Value of Water in Central Asia. — Washington, DC, 2018.
- Bekchanov M., Lamers J. Economic Impacts of Water Scarcity in Central Asia. — Water Resources Research, 2019.