TUPROQLI TO'G'ONLARNING DEFORMATSION XAVFSIZLIGINI BAHOLASHNING KO'P DARAJALI MEZONLAR TIZIMI VA ERTA OGOHLANTIRISH ALGORITMI (TO'POLON TO'G'ONI MISOLIDA)
Tashkilot
Alfraganus universiteti, Turizm fakulteti, Umumkasbiy fanlar kafedrasi katta o’qituvchisi
Annotatsiya
Zamonaviy monitoring vositalari to'g'on deformatsiyasini millimetr aniqligida qayd etish imkonini bergani bilan, o'lchash natijasining o'zi hali inshoot holatini baholash degani emas: xom qiymatni xavfsizlik to'g'risidagi qarorga aylantirish uchun rasmiylashtirilgan mezonlar tizimi talab etiladi. Maqolada tuproqli to'g'onlarning deformatsion xavfsizligini baholashning uch darajali mezonlar tizimi taklif etilgan: metrologik daraja (o'lchangan siljishning statistik haqiqiyligini tekshirish), normativ daraja (mutlaq chegaraviy qiymatlar bilan solishtirish) va kinematik daraja (deformatsiya tezligi hamda tezlanishi bo'yicha tasniflash). Tizim asosida bosqichma-bosqich erta ogohlantirish algoritmi ishlab chiqilgan va u To'polon tuproqli to'g'onining (Surxondaryo viloyati) haqiqiy monitoring ma'lumotlariga tatbiq etilgan. Hisob-kitoblar shuni ko'rsatdiki, to'g'on tojidagi GNSS-3 stansiyasida qayd etilgan 28 mm gorizontal siljish birlashtirilgan o'rtacha kvadratik xatolikning uch karrasidan (3σ_L = 8,49 mm) sezilarli darajada oshadi va statistik jihatdan haqiqiy deformatsiya sifatida tasniflanadi; ayni paytda u ICOLD tavsiya etgan 30 mm chegaraviy qiymatning 93 % ini tashkil etadi. Radiolokatsion interferometriya bo'yicha yuklanmagan quyi b'ef qiyaligida aniqlangan 30,94 mm/yil tezlik oylik ifodada 2,58 mm/oy ga teng bo'lib, taklif etilgan tasnifda "nazorat" darajasiga tushadi. Natijalar mezonlarni faqat mutlaq qiymatga emas, balki tezlik va tezlanishga bog'lash zarurligini, shuningdek chegaraviy qiymatlarni inshootning individual xususiyatlariga moslashtirish lozimligini ko'rsatadi.Kalit so'zlar
to'g'on xavfsizligi, deformatsiya mezonlari, statistik ishonchlilik, deformatsiya tezligi, erta ogohlantirish, tuproqli to'g'on, ICOLD, To'polon to'g'oni
Foydalanilgan adabiyotlar
- ICOLD. Dam Safety Guidelines. International Commission on Large Dams. — Paris: ICOLD, 2022.
- Scaioni M., Marsella M., Crosetto M., Tornatore V., Wang J. Geodetic and Remote-Sensing Sensors for Dam Deformation Monitoring // Sensors. — 2018. — Vol. 18, No11. — P. 3682.
- ShNK 2.02.02-20. Gidrotexnika inshootlari. Asosiy loyiha qoidalari. O'zbekiston Respublikasi Qurilish vazirligi. — Toshkent, 2020.
- Fell R., MacGregor P., Stapledon D., Bell G. Geotechnical Engineering of Dams. 2nd Edition. — London: CRC Press, Taylor & Francis, 2015. — 1368 p.
- Chen M., Zhang H. GNSS-based deformation monitoring methodology for hydraulic structures // Journal of Geodesy. — 2018. — Vol. 92, No4. — P. 341–358.
- P-648/Gidroprojekt. Instruktsiya po nablyudeniyu za deformatsiyami osnovaniy i sooruzheniy gidroenergeticheskikh ob'yektov. — M.: Gidroprojekt, 1980.
- USACE EM 1110-2-1908. Instrumentation of Embankment Dams and Levees. U.S. Army Corps of Engineers. — Washington D.C., 1995.
- Muborakov H.M. Gidrotexnika inshootlarini geodezik usullarda kuzatish metodikasi. — Toshkent: Fan, 2020. — 212 b.
- Abdurahmonov S.K., Toshmatov A.R. Gidrotexnika inshootlarida filtratsion jarayonlar va ularning deformatsiyaga ta'siri // Irrigatsiya va melioratsiya. — 2023. — No1. — B. 56–64.
- CHC Navigation iStar GNSS qabul qilgich texnik ko'rsatkichlari. — URL: https://www.chcnav.com/product-detail/istar (murojaat sanasi: 15.03.2025).
- HCmonitor GNSS monitoring dasturiy ta'minoti. CHC Navigation (Chcnav) kompaniyasi. — URL: https://www.chcnav.com (murojaat sanasi: 20.01.2025).
- O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 16-maydagi PQ-158-sonli Qarori "To'polon suv ombori to'g'oni zilzilabardoshligini radiolokatsion kosmik suratlarni interferometrik qayta ishlash va natijalarni tahlil qilish asosida baholash to'g'risida". — Toshkent, 2023.
- Texnik-analitik hisobot: To'polon suv omborida amalga oshirilgan ishlar yuzasidan. — Toshkent: "Gidrotexmonitoring" MChJ, 2024.
- DAMAST Consortium. Remote Sensing and Geodetic Monitoring of the Enguri High Arch Dam, Georgia // Remote Sensing. — 2020. — Vol. 12, No24. — P. 4006.
- Vazquez-Ontiveros J.R., Hernandez-Andrade D. GNSS monitoring of the Sanalona earthfill dam: correlation of displacement and water level // Journal of Surveying Engineering. — 2021. — Vol. 147, No1. — 04020022.
- Bonatz M. Deformation analysis of earth-fill dams using GNSS measurements // Survey Review. — 2008. — Vol. 40, No309. — P. 236–247.
- Ferretti A., Prati C., Rocca F. Permanent Scatterers in SAR Interferometry // IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing. — 2001. — Vol. 39, No1. — P. 8–20.
- Berardino P., Fornaro G., Lanari R., Sansosti E. A new algorithm for surface deformation monitoring based on small baseline differential SAR interferograms // IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing. — 2002. — Vol. 40, No11. — P. 2375–2383.
- Xujaev, M. (2020). Mahmudkhuja Behbudiy as a leader of jadid reforms. The Light of Islam, 3, 39-47.
- Evlen, H., Juraev, D., Ziyamukhamedova, U., Khujaev, M., & Jalilov, F. (2025). PLA/Ti6Al4V composite scaffolds for bone tissue engineering: mechanical and thermal properties via FDM and bioprinting. Journal of Biomaterials Science, Polymer Edition, 1-25.
- Abduraimova, N., Sharopova, N., Khujaev, M., Sapayev, V., Fattoyeva, O., & Yusufov, S. (2025). Economic development through analysis of the education and entrepreneurship impacts. Economic Annals-XXI/Ekonomìčnij Časopis-XXI, 214(3/4), 84.
- Isoxonovich, M. X. (2022). Middle Ages Movarounnahr Rulers in the Views OF Researchers. European Journal of Innovation in Nonformal Education, 2(6), 134-136.
- Xujayev, M. I. (2018). THE COVERAGE OF THE PROBLEM OF NATIONALARITY AND ITS ROLE ON THE PRESENT DAY IN AHMAD ZAKI VALADI''S WORK. Мировая наука, (6 (15)), 61-63.
- Хужаев, М. И. (2018). АҲМАД ЗАКИ ВАЛИДИЙНИНГ ДИНИЙ-ФАЛСАФИЙ МЕРОСИНИНГ ИЛДИЗЛАРИ. In Инновационные подходы в современной науке (pp. 177-182).
- Khujaev, M. (2024). AHMED ZAKI: ON THE IDEAS OF THE PHILOSOPHY OF HISTORY. Экономика и социум, (1 (116)), 235-239.
Yuklab olishlar
Yuklab olish ma’lumotlari hali mavjud emas.